Μέτρα κατά της αισχροκέρδειας υπό την πίεση των διεθνών τιμών ενέργειας

Η νέα γεωπολιτική ένταση στη Μέση Ανατολή επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα της κρατικής παρέμβασης στις αγορές ενέργειας και βασικών αγαθών, καθώς οι πληθωριστικές πιέσεις αρχίζουν να ενισχύονται εκ νέου. Με το Brent να διαμορφώνεται στα 95,84 δολάρια το βαρέλι (προηγούμενο κλείσιμο στα 91,98 δολάρια), η κυβέρνηση προχωρά σε επαναφορά έκτακτων μέτρων με στόχο τον περιορισμό φαινομένων αισχροκέρδειας και τη συγκράτηση των επιβαρύνσεων για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

Στο επίκεντρο της νέας δέσμης παρεμβάσεων βρίσκεται η επιβολή ανώτατων ορίων στο περιθώριο κέρδους για καύσιμα, τρόφιμα και είδη πρώτης ανάγκης έως τον Ιούνιο του 2026. Η λογική της παρέμβασης είναι να εμποδιστεί η υπέρμετρη μετακύλιση των διεθνών αυξήσεων στις τελικές τιμές και να περιοριστούν πρακτικές εκμετάλλευσης της συγκυρίας στην εγχώρια αγορά.

Ανώτατα όρια κέρδους σε καύσιμα και βασικά αγαθά

Για τα καύσιμα, το νέο πλαίσιο προβλέπει ανώτατο κέρδος 0,05 ευρώ ανά λίτρο για τις εταιρείες εμπορίας στη χονδρική και 0,12 ευρώ ανά λίτρο για τα πρατήρια στη λιανική. Για τα νησιά, έχει προβλεφθεί ειδική ρύθμιση με όριο 0,05 ευρώ ανά λίτρο στο κόστος μεταφοράς. Το μέτρο τέθηκε σε ισχύ στις 11 Μαρτίου 2026 και θα παραμείνει ενεργό έως τις 30 Ιουνίου 2026. Παράλληλα, επιβλήθηκε ανώτατο περιθώριο κέρδους και σε 61 κωδικούς βασικών προϊόντων, που καλύπτουν τρόφιμα, είδη προσωπικής υγιεινής, απορρυπαντικά, βρεφικά είδη και άλλα αγαθά πρώτης ανάγκης.

Η κυβέρνηση παρουσιάζει τη ρύθμιση ως μέτρο προστασίας του διαθέσιμου εισοδήματος και σταθεροποίησης της αγοράς σε μια φάση αυξημένης διεθνούς αβεβαιότητας. Το βασικό επιχείρημα είναι ότι, εφόσον η κρίση δεν έχει προκαλέσει πρόβλημα φυσικής επάρκειας, το βάρος πρέπει να δοθεί στον έλεγχο των τιμών και στην αποτροπή αθέμιτων πρακτικών σε όλα τα στάδια της εμπορικής αλυσίδας. Για τις παραβάσεις προβλέπονται υψηλά πρόστιμα που μπορούν να φθάσουν έως και τα 5 εκατ. ευρώ, ανάλογα με το μέγεθος της επιχείρησης και τη σοβαρότητα της παράβασης. Ήδη έχουν πραγματοποιηθεί περισσότεροι από 1.500 έλεγχοι, κυρίως στην αγορά καυσίμων.

Οι αντιδράσεις των πρατηριούχων και οι φόβοι για τις μικρές επιχειρήσεις

Η πλευρά των πρατηριούχων, ωστόσο, αντιδρά έντονα. Εκπρόσωποι του κλάδου υποστηρίζουν ότι το νέο πλαίσιο περιορίζει υπέρμετρα τα έσοδα των μικρών επιχειρήσεων και δημιουργεί σοβαρά ζητήματα βιωσιμότητας, ιδιαίτερα για πρατήρια της περιφέρειας με χαμηλότερους όγκους πωλήσεων. Σύμφωνα με τις ίδιες εκτιμήσεις, περίπου το 25% των πρατηρίων θα μπορούσε να βρεθεί σε οριακή θέση εάν η ρύθμιση διατηρηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Οι πρατηριούχοι υποστηρίζουν επίσης ότι η πραγματική δυνατότητα μείωσης της τελικής τιμής στην αντλία είναι περιορισμένη, καθώς το μεγαλύτερο μέρος της τιμής προκύπτει από φόρους και όχι από το εμπορικό περιθώριο.

Στο ίδιο πλαίσιο, ασκείται κριτική και για το γεγονός ότι η παρέμβαση εστιάζει στη χονδρική και τη λιανική διάθεση, χωρίς να επεκτείνεται στα διυλιστήρια. Για τον τομέα αυτό η κυβέρνηση διατηρεί ως εναλλακτικό εργαλείο τη φορολόγηση υπερκερδών, όπως είχε συμβεί στην προηγούμενη ενεργειακή κρίση, αντί της άμεσης επιβολής πλαφόν στο περιθώριο κέρδους.

Παράλληλα, το οικονομικό επιτελείο δεν αποδέχεται προς το παρόν το αίτημα για μείωση του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης. Η θέση της κυβέρνησης είναι ότι οι παρεμβάσεις πρέπει να στοχεύσουν στον έλεγχο των τιμών και στην αποτροπή αδικαιολόγητων ανατιμήσεων, χωρίς να διακινδυνευθεί απώλεια δημοσίων εσόδων από μια οριζόντια φορολογική μείωση. Από την πλευρά τους, οι πρατηριούχοι επιμένουν ότι η ουσιαστικότερη ελάφρυνση για τον καταναλωτή θα μπορούσε να προέλθει μόνο μέσα από αλλαγές στη φορολόγηση των καυσίμων.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η νέα κρίση επαναφέρει στη συζήτηση την «εργαλειοθήκη» που είχε χρησιμοποιηθεί την περίοδο 2022-2023. Στο τραπέζι βρίσκονται ξανά η πιθανότητα ενεργοποίησης πλαφόν στην τιμή του φυσικού αερίου, η ενίσχυση των κοινών αγορών μέσω της πλατφόρμας Aggregate EU, καθώς και τα μέτρα για την πλήρωση των αποθηκών αερίου και τη μείωση της κατανάλωσης. Παράλληλα, υπάρχει διεθνής κινητοποίηση μέσω του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας για αποδέσμευση στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου, με στόχο να περιοριστούν τυχόν κενά στην παγκόσμια προσφορά.

Γιατί η κρίση του 2026 δεν θεωρείται ίδια με εκείνη του 2022

Η σημερινή κρίση, πάντως, αντιμετωπίζεται από τις αρχές ως διαφορετική από εκείνη του 2022. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες εκτιμήσεις, η βασική διαφορά είναι ότι αυτή τη φορά δεν διαπιστώνεται πρόβλημα επάρκειας εφοδιασμού. Οι πιέσεις εντοπίζονται κυρίως στις τιμές και όχι στη φυσική διαθεσιμότητα προϊόντων. Επιπλέον, η αυξημένη συμμετοχή των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και η υψηλή διαθεσιμότητα υδροηλεκτρικής παραγωγής προσφέρουν μεγαλύτερη σταθερότητα στο ενεργειακό σύστημα σε σχέση με την προηγούμενη διετία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος έχει υποχωρήσει. Αν το πετρέλαιο κινηθεί σταθερά πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, οι πιέσεις στην εγχώρια αγορά καυσίμων και στο συνολικό επίπεδο τιμών θα ενταθούν. Οι πρώτες ημέρες του Μαρτίου έχουν ήδη δείξει αυξήσεις 7% στην αμόλυβδη και 17% στο diesel κίνησης. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο έλεγχος των περιθωρίων κέρδους λειτουργεί για την κυβέρνηση ως προληπτικό εργαλείο σταθεροποίησης της αγοράς.

Το επόμενο διάστημα θα κρίνει εάν τα μέτρα αυτά θα αποδειχθούν επαρκή ή αν θα χρειαστεί νέα κλιμάκωση παρεμβάσεων σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Προς το παρόν, η κεντρική γραμμή των αρχών είναι σαφής: η αγορά διαθέτει επάρκεια προϊόντων, αλλά η συγκράτηση των τιμών και η αντιμετώπιση της αισχροκέρδειας αποτελούν πλέον βασική προτεραιότητα οικονομικής πολιτικής.

Η συζήτηση για τη μόνιμη θωράκιση της αγοράς

Η επανενεργοποίηση των μέτρων θέτει τελικά ένα ευρύτερο ζήτημα για τη λειτουργία της αγοράς. Αν τέτοιες παρεμβάσεις κρίνονται αναγκαίες σε περιόδους κρίσης, γιατί να μην αποτελούν μόνιμο μηχανισμό πρόληψης της αισχροκέρδειας;