Μπλόκο στο ρωσικό φυσικό αέριο από το 2027: το νέο κανονιστικό πλαίσιο της ΕΕ και ο ρόλος της Ελλάδας
Τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατέληξαν στις 26 Ιανουαρίου σε οριστική απόφαση για την πλήρη απεξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο έως το 2027, θέτοντας αυστηρά χρονοδιαγράμματα τόσο για το υγροποιημένο φυσικό αέριο όσο και για τις εισαγωγές μέσω αγωγών. Η απόφαση σηματοδοτεί τη μετάβαση από ένα καθεστώς σταδιακών περιορισμών σε ένα πλαίσιο πλήρους απαγόρευσης, με έμφαση όχι μόνο στις άμεσες ροές από τη Ρωσία αλλά και στις διαδρομές που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για έμμεση παράκαμψη των κυρώσεων.
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, το ρωσικό LNG θα πρέπει να έχει αποσυρθεί πλήρως από την ευρωπαϊκή αγορά από την 1η Ιανουαρίου 2027, ενώ οι εισαγωγές φυσικού αερίου μέσω αγωγών θα διακοπούν το αργότερο έως την 1η Νοεμβρίου του ίδιου έτους, με στόχο την 30ή Σεπτεμβρίου και περιορισμένη ευελιξία μόνο σε περιπτώσεις κινδύνου για την ασφάλεια εφοδιασμού πριν από τον χειμώνα. Η εφαρμογή των μέτρων προβλέπεται να ξεκινήσει λίγες εβδομάδες μετά την έναρξη ισχύος του σχετικού κανονισμού, με μεταβατική περίοδο για τις υφιστάμενες συμβάσεις, ώστε να αποφευχθούν απότομες αναταράξεις στην αγορά.
Παράλληλα, τα κράτη μέλη υποχρεώνονται να καταθέσουν έως την 1η Μαρτίου 2026 εθνικά σχέδια διαφοροποίησης του εφοδιασμού τους, στα οποία θα αποτυπώνεται πώς θα αντικαταστήσουν τις ρωσικές ποσότητες, ποιες είναι οι βασικές αδυναμίες του συστήματος και ποια μέτρα απαιτούνται σε επίπεδο υποδομών και συμβάσεων. Το πλαίσιο συνοδεύεται από ρήτρα έκτακτης ανάγκης, που επιτρέπει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αναστείλει προσωρινά την απαγόρευση για περιορισμένο χρονικό διάστημα, εφόσον διαπιστωθεί σοβαρή απειλή για την ασφάλεια εφοδιασμού.
Προβλεπόμενες κυρώσεις
Κρίσιμο στοιχείο της νέας αρχιτεκτονικής είναι οι κυρώσεις. Οι προβλέψεις για πρόστιμα είναι ιδιαίτερα αυστηρές, με στόχο να μην αντιμετωπίζεται η παραβίαση των κανόνων ως διαχειρίσιμο επιχειρηματικό ρίσκο. Για τις εταιρείες, τα πρόστιμα ξεκινούν από δεκάδες εκατομμύρια ευρώ και μπορούν εναλλακτικά να συνδεθούν με ποσοστό του παγκόσμιου κύκλου εργασιών ή με πολλαπλάσιο των εσόδων από την επίμαχη συναλλαγή. Αντίστοιχα υψηλές είναι και οι προβλεπόμενες κυρώσεις για φυσικά πρόσωπα. Το μήνυμα είναι σαφές: η καταστρατήγηση των περιορισμών δεν θα είναι οικονομικά ανεκτή.
TurkStream και Κάθετος Διάδρομος
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στον TurkStream και γενικότερα στις εισαγωγές φυσικού αερίου από την Τουρκία. Με βάση το νέο πλαίσιο, κάθε ποσότητα που εισέρχεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση από αυτή τη διαδρομή θεωρείται εκ προοιμίου ρωσικής προέλευσης, εκτός αν ο εισαγωγέας αποδείξει το αντίθετο με αδιαμφισβήτητα στοιχεία. Το βάρος της απόδειξης μεταφέρεται πλήρως στους εισαγωγείς και στις εμπλεκόμενες αρχές, ενώ σε περίπτωση αδυναμίας τεκμηρίωσης, οι τελωνειακές αρχές υποχρεούνται να αρνούνται την είσοδο των ποσοτήτων στην ευρωπαϊκή αγορά. Η ρύθμιση αυτή στοχεύει ευθέως στο να κλείσει τα περιθώρια έμμεσης εισαγωγής ρωσικού αερίου μέσω τρίτων χωρών.
Η αυστηροποίηση των ελέγχων αναδεικνύει εκ νέου τον ρόλο της Ελλάδα στο ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα. Καθώς περιορίζεται η σημασία των ροών μέσω Τουρκίας, αυξάνεται το βάρος των εναλλακτικών οδεύσεων που ξεκινούν από τον νότο της Ευρώπης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Κάθετος Διάδρομος αναδεικνύεται σε βασικό μηχανισμό μεταφοράς μη ρωσικών ποσοτήτων προς τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και την Ουκρανία, αξιοποιώντας LNG που εισέρχεται μέσω ελληνικών υποδομών.
Ωστόσο, η αναβάθμιση του ρόλου αυτού δεν είναι αυτόματη. Η βιωσιμότητα του Κάθετου Διαδρόμου εξαρτάται από το κόστος μεταφοράς, το ρυθμιστικό πλαίσιο και το πραγματικό εμπορικό ενδιαφέρον για δέσμευση δυναμικότητας. Οι υψηλές ταρίφες και οι γραφειοκρατικές ασυμμετρίες μεταξύ των χωρών του διαδρόμου παραμένουν κρίσιμοι παράγοντες που μπορούν να περιορίσουν την αποτελεσματικότητά του, παρά τη γεωπολιτική του σημασία.
Σε επίπεδο προμήθειας, οι σημειώσεις καταγράφουν καθαρά τη στρατηγική στροφή της Ευρώπης προς το αμερικανικό LNG ως βασικό πυλώνα αντικατάστασης των ρωσικών ποσοτήτων. Η επιλογή αυτή ενισχύει βραχυπρόθεσμα την ασφάλεια εφοδιασμού, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί νέα ερωτήματα για το κόστος, τη διαπραγματευτική ισχύ της ΕΕ και τον κίνδυνο μιας νέας μονομερούς εξάρτησης.
Ο ρόλος της Ελλάδας
Το μπλόκο στο ρωσικό φυσικό αέριο από το 2027 δεν αποτελεί απλώς μια πολιτική απόφαση, αλλά μια βαθιά αναδιάρθρωση του ευρωπαϊκού ενεργειακού συστήματος. Η επιτυχία του θα κριθεί όχι μόνο από την αυστηρότητα των κανόνων, αλλά από το αν οι εναλλακτικές διαδρομές και πηγές θα μπορέσουν να λειτουργήσουν με όρους επάρκειας και ανταγωνιστικού κόστους. Για την Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή δημιουργεί στρατηγικό ρόλο, αλλά και αυξημένες ευθύνες σε επίπεδο υποδομών, ρύθμισης και αγοράς.
